Schoonheid kent geen moraal

   
Afbeelding 1 La Casa del Fascio, Giuseppe Terragni, 1932-1936

Een architectuurexcursie naar Italië heeft steevast het Casa del Fascio in Como, dat in 1932 door Giuseppe Terragni voor Mussolini gebouwd is, op het programma. Het is een prachtig stukje architectuur uit de stroming van het Il Movimento Italiano per L’architecturra Razionale of te wel het Italiaans Rationalisme. Terragni was een van de leden van het in 1926 opgerichte Gruppo 7, samen met Sabastian Larco, Guido Frette, Carlo Enrico Rava, Adalberta Libera, Luigi Figini en Gino Pollini. Gruppo 7 werkte vanuit het gedachtegoed dat architectuur ontstaat door rationeel determinisme wat zoveel inhoud dat de vorm als het ware ontstaat door het volgen van het programma. Deze architectuurstroming was sterk geïnspireerd door de Modern Movement met dien verstande dat de architecten de breuk met het verleden niet wilden accepteren. In hun manifest uit 1926 stellen ze dat er geen onverenigbaarheid is tussen verleden en heden en dat ze daarom weigeren om met de traditie te breken. Hun architectuur is daarom herkenbaar als een moderne plattegrond in een abstracte vorm van classicisme, uitgevoerd in beton en afgewerkt met lokaal gewonnen materialen als kalksteen, Travertin en marmers.
Het is deze architectuur die vaak als de representant van het Italiaanse fascisme wordt gezien en dat heeft een reden. Echter had het fascisme in Italië standgehouden dan zou dit niet de enige stroming zijn geweest die aanspraak op de titel zou hebben gemaakt.


Afbeelding 2 Annibale Vitellozzi, Pier Luigi Nervi, Palazzetto dello Sport, Rome, 1954-1957

Mussolini kreeg in 1919 de macht in een Italië dat had te kampen met een economische malaise en schaarste en een door WO I ontwrichte samenleving waarin de bevolking ontevreden en zeer verdeeld was. Verschillende radicale en conservatieve stromingen bevochten elkaar, hetgeen zich ook in de architectuur manifesteerde. Aanvankelijk gebruikte Mussolini alleen het Classisme als voorbeeld-architectuur. De herinnering aan de roemruchte klassieke Romeinse geschiedenis moest een collectieve trots oproepen maar dat bleek vooral de conservatieven aan te spreken. De architectuur van de Futuristen, zoals Pier Luigi Nervi, die experimenteerden met nieuwe materialen als gewapend beton. Dit leverde een even krachtig maar meer gedurfde architectuur op maar zij vonden dat deze ging ook veel radicalen te ver omdat de menselijke maat te boven ging.

The Modern Movement of de Internationale Stijl was in het begin van de twintigste eeuw de meest in opkomst zijnde architectuurstroming wereldwijd. Met de erfenis uit de 19e eeuw waarin de maatschappelijke orde geheel gewijzigd was als gevolg van de industriële revolutie, was de sociaal politieke agenda van de modernisten sterk beïnvloed door socialistische en communistische ideeën. De stroming brak met het verleden en richtte zich sterk op de toekomst, op het gebruik van nieuwe materialen en industriële productie, waarbij staal en beton de voorkeur hadden.

In feite representeerde deze architectuurstromingen samen precies de diversiteit van het vooroorlogse sociaalpolitieke spectrum in Italië. Het was Mussolini die in het begin van zijn macht zegt geen politieke kleur te willen aannemen maar een premier voor alle Italianen te willen zijn. In dit kader is het niet vreemd dat de veilige architectuur van de Italiaanse Rationalisten wordt gekozen voor het Casa del Fascio.


Afbeelding 3 Fendi’s opening of the New Headquarters in 2015


Afbeelding 4 Palazzo della Civilta Italiana, 1937-1940 – Fendi’s New Headquarters

In 2015, Fendi moved its global office to one of Rome’s most iconic structures – the Palazzo della Civiltà Italiana. The symmetrical arches and travertine marble are an exceptional example of 20th century Roman architecture.  Fendi’s presence in such a historic structure reflects the commitment to honouring the Maison’s heritage while forging ahead into the future.” (Fendi, 2017)

Het meest indrukwekkende project van Mussolini echter is het Esposizione Universale Roma (EUR), dat bedoeld was om de Wereld Expo van 1942 te huisvesten. Met de opening zou het twintig jarige jubileum van het fascisme gevierd worden. Voor het ontwerp en de bouw van de EUR had Mussolini de beschikking over een lange lijst prominente Italiaanse architecten uit alle verschillende stromingen. Het project werd geleid door Marcello Piacentini en gepresenteerd in 1938. Het stedenbouwkundig plan dat net buiten Rome ligt, was geïnspireerd op de stadplanning uit de Romeinse Oudheid, met sterke orthogonale assen en zichtlijnen en indrukwekkende statige gebouwen. De architectuur was van zowel het Italiaans Rationalisme en Classisme als het Modernisme en het Futurisme. De bouw startte in 1939 maar moest in 1942 worden onderbroken vanwege WOII, vlak voordat het af was. Tijdens de oorlog heeft het project grote schade opgelopen.

Na de oorlog nam de stad Rome het besluit om de EUR niet te slopen en daarmee de fascistische geschiedenis uit te vlakken maar om het als zakendistrict af te bouwen en met nieuwe gebouwen en parken aan te vullen. Het was precies klaar voor de olympische spelen van 1960 die in Rome gehouden zouden worden. Nu anno 2018, is de EUR een 40 ha groot district met een stalen kaart van vroeg twintigste -eeuwse architectuur met de prachtigste gebouwen, waarin nu kantoren, musea en winkels gehuisvest zijn. Favoriet zijn het Palazzo dei Ricevimenti e dei Congressi, van Adalberto Libera (1938-1954). Het Palazzo dello Sport van Nervi en Piancentini (1938-1960) en tenslotte moet het Palazzo della Civilta Italiana van de architecten Giovanni Guerrini, Ernesto Lapadula en Mario Romano genoemd worden (1938-1943). Na een grote restauratie is hierin sinds 2015 het hoofdkwartier van het modehuis Fendi gehuisvest, die het gebouw voor de som van 2,8 miljoen euro per jaar huurt. Op de begane grond is een expositie ter ere van het Italiaanse vakmanschap te bezoeken.


Figure 5 Adalberto Libera, Palazzo dei Ricevimenti e dei Congressi all’E42 di Roma, 1942

Grote architectonische projecten representeren meestal een ideaal en worden gebouwd door diegenen die zich dit kunnen veroorloven, simpelweg omdat er naast een bijzonder getalenteerde architect, er kapitaal en infrastructuur en dus enige macht voor nodig is om het bouwen mogelijk te maken. Of de idealen verwerpelijk, twijfelachtig of juist te prijzen zijn is een kwestie van distantie. Weinigen zullen zich de vraag stellen of het wel moreel gerechtvaardigd is om de piramides te behouden, het Colosseum of Versailles. Ontdaan van de schuld of de glorie blijft slechts het bewijs van vakmanschap van de architect, de kunstenaars en de bouwers. Schoonheid kent geen moraal.

Als we onszelf vragen willen blijven stellen over de idealen waarmee en de omstandigheden waaronder dit soort architectuur gemaakt is, is het behoud van de gebouwen noodzakelijk. Alleen hun indrukwekkende aanwezigheid kan ons laten zien dat het geen werk van enkelen kan zijn geweest dat dit mogelijk heeft gemaakt. Van dichtbij doet dat meer pijn dan van ver.

 

Dikkie Scipio
FGF-Q1-2018